Drie Heilige Planten uit de Amazone: Caapi, Chacruna en Mimosa Hostilis

Laatst bijgewerkt: april 2026
Een botanische en culturele gids die we actueel houden op basis van nieuwe etnobotanische literatuur en vragen van onze lezers.

Drie Zuid-Amerikaanse planten duiken in vrijwel elk etnobotanisch boek op. Banisteriopsis caapi, een liaan uit het Amazonegebied. Chacruna, officieel Psychotria viridis, een kleine boom uit dezelfde regio. En Mimosa hostilis, tegenwoordig meestal gerangschikt onder de naam Mimosa tenuiflora, een pioniersboom uit het droge noordoosten van Brazilië. Drie verschillende plantenfamilies, drie habitats, drie culturele tradities die elkaar soms raken en soms juist niet.

Caapi klimt meer dan dertig meter hoog langs tropische bomen. Chacruna is een naaste verwant van de koffieplant. De diep paarse verfstof die al eeuwen in Braziliaanse textielkunst wordt gebruikt, komt uit de bast van Mimosa. Drie planten met elk een eigen geschiedenis die tegelijk botanisch, agrarisch en religieus is, en alle drie nog steeds onderwerp van serieus wetenschappelijk onderzoek.

Bij Next Level Smart werken we ruim tien jaar met deze planten. We betrekken ze rechtstreeks van vaste partners in Peru en Brazilië. In deze gids nemen we ze één voor één door: wat ze zijn, waar ze groeien, welke rol ze in hun eigen tradities spelen en in welke vormen je ze in Europa kunt krijgen.

Banisteriopsis caapi, de liaan van de voorouders

Banisteriopsis caapi is een houtachtige klimplant uit de Malpighiaceae-familie. De soort groeit in het hele westelijke Amazonegebied, van het Peruaanse laagland tot in delen van Venezuela, en kronkelt als een zware, gedraaide liaan omhoog langs de grootste woudbomen. Exemplaren van dertig meter lang zijn geen uitzondering. De bast heeft een karakteristieke spiraalvormige groef die ook in afgesneden stukken zichtbaar blijft, en een zware, aardse geur die verzamelaars meteen herkennen.

De naam is Quechua. Dezelfde stam zit in het woord ‘ayahuasca’, dat meestal wordt vertaald als ‘liaan van de ziel’ of ‘liaan van de doden’. Bij de Shipibo-Conibo in Peru, de Shuar in Ecuador en de Braziliaanse Santo Daime- en União do Vegetal-gemeenschappen geldt caapi niet als een chemisch preparaat, maar als een levend wezen met een eigen karakter. Curanderos spreken over de plant zoals je over een leermeester spreekt: met ontzag, en met respect voor haar temperament.

Chemie en onderzoek

De bast van caapi bevat een groep alkaloïden die β-carbolines worden genoemd: harmine, harmaline en tetrahydroharmine. Deze stoffen zijn reversibele remmers van het enzym monoamine-oxidase, en dat is wat ze farmacologisch interessant maakt. Mede daardoor staat caapi al decennialang op de onderzoeksagenda van universiteiten en instituten. Peer-reviewed publicaties van Callaway en collega's in Journal of Ethnopharmacology (1999) en Riba en collega's in Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics (2003) worden nog steeds veel geciteerd en beschrijven de farmacokinetiek van deze stoffen uitvoerig. De harmala-alkaloïden zelf zijn in Nederland niet gereguleerd, en de plant wordt hier legaal verhandeld als botanisch specimen.

De cultivars

Kwekers in Peru en Brazilië onderscheiden minstens tien cultivars van caapi. Vier daarvan zie je regelmatig op de Europese markt. De meest gangbare is de gele variant: licht van kleur, meestal jong geoogst. De rode variant uit Peru is zeldzamer, met een roodachtige binnenbast die meteen opvalt als je een stuk doorsnijdt. Trueno (Spaans voor ‘donder’) is een stevige cultivar, die pas op volgroeide leeftijd wordt geoogst. Caupuri herken je aan de karakteristieke knobbels op de liaan.

Alle vier zijn in onze collectie beschikbaar als geschaafde liaan, geschikt voor studie en verzameling. De gele cultivar uit Peru is voor veel verzamelaars de eerste aanschaf. Caupuri is minder vaak voorradig en meteen te herkennen aan de knobbels. Trueno en de rode variant zijn allebei lastiger te krijgen. Wie een geconcentreerde vorm zoekt, kan kiezen voor ons gestandaardiseerde 3:1 extract van gele caapi. En wie juist de bladeren zoekt, vindt bij ons gedroogd caapi-blad, dat in sommige tradities apart wordt gewaardeerd.

Kweken in de Lage Landen

Caapi is een tropische klimplant die het van warmte en vocht moet hebben. Onder de vijftien graden krijgt ze het al snel moeilijk, en droge lucht is op de lange duur een probleem. In een verwarmde serre of wintertuin, met een klimsteun om tegenaan te groeien, doet ze het prima. In de volle grond overleeft ze het Nederlandse klimaat niet. Verzamelaars die haar jarenlang onder glas houden, laten weten dat ze gezond blijft zolang er genoeg licht binnenkomt en de temperatuur stabiel blijft.

Chacruna (Psychotria viridis)

Chacruna is een struik of kleine boom die in de Amazone zelden hoger wordt dan vier of vijf meter. Geen grote slingerplant dus, maar een bescheiden verschijning. De bladeren zijn glanzend, tegenoverstaand geplaatst, en acht tot vijftien centimeter lang. Botanisch hoort chacruna tot de Rubiaceae, dezelfde plantenfamilie als de koffieplant en de kinaboom.

De soortnaam chacruna komt uit het Quechua. Het woord chacru betekent ‘mengen’, en dat verwijst naar de rol die de plant in de Amazone-cosmologie speelt: ze wordt zelden op zichzelf genoemd. Vaak staat chacruna voor het licht, tegenover caapi als het vat of de reis. Het beeld keert terug in sjamanistische liedcycli en is later overgenomen door de antropologische literatuur. Een cultureel beeld, geen botanisch kenmerk.

DMT en wetgeving

De bladeren van Psychotria viridis bevatten N,N-dimethyltryptamine (DMT), een tryptamine die van nature voorkomt in honderden plantensoorten en ook bij zoogdieren is aangetoond. Geconcentreerde DMT staat in Nederland op Lijst I van de Opiumwet. De plant zelf, inclusief het blad, valt daar niet onder. Chacruna wordt in Nederlandse smart shops al jaren verkocht als botanisch specimen, en ook bij ons.

Identificatie

Het geslacht Psychotria omvat meer dan zeventienhonderd soorten. Niet elke Psychotria is wat ze lijkt, en niet elke leverancier documenteert even zorgvuldig op soortniveau. Onze chacruna-bladeren komen rechtstreeks van Braziliaanse leveranciers en zijn op soortniveau gedocumenteerd.

Mimosa Hostilis, Jurema Preta

Mimosa hostilis is de oudere wetenschappelijke naam, en nog altijd breed in gebruik. Officieel heet de plant tegenwoordig Mimosa tenuiflora. Beide namen verwijzen naar dezelfde soort, en in de etnobotanische literatuur zie je ze door elkaar gebruikt worden. Botanisch is Mimosa hostilis een vlinderbloemige uit de Fabaceae-familie, en een snelgroeiende pionierboom die tussen de vier en acht meter hoog wordt. Haar thuis is niet het vochtige Amazonegebied maar de Caatinga, het droge, doornige landschap van noordoost-Brazilië. Ze komt daarnaast voor in delen van Mexico. De bloemen zijn pluizig en roze-wit, en verschijnen in dichte bolvormige trossen aan de uiteinden van de takken.

In het Portugees heet de boom Jurema Preta, zwarte Jurema. Anders dan caapi en chacruna hoort Jurema Preta niet bij de Amazone-traditie. Ze staat centraal in een eigen religieus systeem: de Jurema-cultus van noordoost-Brazilië, een syncretische beweging die inheemse Tupi-religie, Afro-Braziliaanse spirituele praktijken en katholieke heiligenverering tot één geheel verweeft. De cultus heeft een eigen liedboek, de cânticos de Jurema, en een eigen pantheon van mestres en caboclos. Een juremeiro is geen ayahuasquero. De verwarring is begrijpelijk, maar het zijn twee verschillende werelden.

Meer dan één geschiedenis

Mimosa hostilis is ook buiten de rituele context interessant. De Maya gebruiken de bast al eeuwen als wondhelende balsem, en er is serieus dermatologisch onderzoek gedaan naar de regeneratieve werking bij brandwonden. In zuidelijk Mexico en delen van Oaxaca is Mimosa nog altijd een huismiddel voor huidaandoeningen. De bast levert daarnaast een diep paarse kleurstof die al generaties een plek heeft in de Braziliaanse textielkunst. En het hout zelf is sterk en duurzaam: in de Caatinga wordt het al eeuwen gebruikt voor bouw en omheiningen.

Voor verzamelaars en onderzoekers bieden we Mimosa Jurema vlokken uit Brazilië, fijn geschaafde wortelbast die rechtstreeks via onze Braziliaanse partners wordt geleverd.

Hoe deze drie planten cultureel samenhangen

Caapi, chacruna en Mimosa hostilis worden vaak in één adem genoemd, alsof ze samen een soort botanische drie-eenheid vormen. Te simpel gedacht, en de planten zelf doe je er geen recht mee.

Caapi en chacruna hebben een duidelijke historische band. Samen vormen ze het botanische fundament van wat antropologen het ayahuasca-complex noemen: een ritueel systeem dat in de Amazone al eeuwen bestaat en dat in de twintigste eeuw via Santo Daime en UDV ook buiten het regenwoud bekend raakte. In die context worden de twee planten nooit gereduceerd tot chemische componenten van een mengsel; ze gelden als twee afzonderlijke leermeesters die in samenwerking iets voortbrengen dat geen van beide alleen voor elkaar krijgt.

Mimosa hostilis hoort bij een andere wereld. De Jurema-cultus heeft een eigen ontstaansgeschiedenis, die teruggaat tot de zestiende eeuw, toen inheemse Tupi-gemeenschappen aan de noordoostkust van Brazilië in contact kwamen met Portugese missionarissen en tot slaaf gemaakte Afrikanen. Sommige onderzoekers leggen verbanden tussen het ayahuasca-complex en de Jurema-cultus, meestal op het niveau van gedeelde cosmologische motieven, maar religieus en sociaal zijn het duidelijk twee aparte tradities.

Wat alle drie de tradities delen, is het uitgangspunt dat een plant geen ding is maar iemand. Voor een Shipibo-curandera of een Braziliaanse juremeiro is dat geen metafoor en geen modieus idee; zo is de wereld in elkaar gezet. Wie met deze planten wil werken, of er echt iets over wil begrijpen, kan dat beter vanaf dat uitgangspunt doen.

Andere planten uit hetzelfde etnobotanische veld

Caapi, chacruna en Mimosa staan niet op zichzelf. Een paar planten die vaak in hetzelfde rijtje worden genoemd:

Chaliponga (Diplopterys cabrerana) is een liaan uit de Malpighiaceae en dus een naaste verwant van caapi. In Ecuador en Colombia wordt ze gebruikt waar in Peru chacruna de rol vervult.

Syrische wijnruit (Peganum harmala) is inheems in Centraal-Azië en het Middellandse Zeegebied. Geen Amazoneplant dus, maar chemisch wel verwant aan caapi vanwege de harmala-alkaloïden. Heilig in Zoroastrische en Soefische tradities; in Iran worden de zaden nog altijd verbrand als beschermings- en reinigingsmiddel.

Bobinsana (Calliandra angustifolia) is een Amazoneplant zonder psychoactieve eigenschappen, met een lange geschiedenis in de Peruaanse volksgeneeskunde als zogenoemde ‘plantdokter’. Curanderos schrijven haar de rol toe van helper en versterker van andere planten.

Yopo (Anadenanthera peregrina) wordt gebruikt door de Orinoco-volkeren in Venezuela en Colombia, in een andere rituele context dan de Amazone-traditie. Het wordt bereid als snuifpoeder, niet als drank.

Elk van deze planten verdient een eigen gids. Wie breder wil lezen over etnobotanie kan terecht bij onze gids over planten die de menselijke cultuur hebben gevormd. En voor een portret van een westerse denker die deze wereld voor een breder publiek toegankelijk maakte, is er onze tekst over Terence McKenna.

Waarom zou je een van deze planten in huis halen?

Lang niet iedereen die etnobotanische planten verzamelt, heeft een ritueel doel voor ogen. Er zijn volop andere redenen om een stuk caapi, een zakje chacruna-bladeren of wat Mimosa-bast in huis te hebben.

De eerste is altaarwerk. Veel mensen hebben ergens in huis een plek waar objecten met persoonlijke betekenis samenkomen, en een stuk liaan of een schaaltje bast past daar goed bij. Niet om gebruikt te worden, maar om aanwezig te zijn. Veruit de grootste groep van onze etnobotanica-klanten koopt om die reden.

De tweede is botanische studie. In Nederland bestaat een kleine maar toegewijde groep verzamelaars en onderzoekers die deze planten vanuit antropologisch, taxonomisch of historisch perspectief bekijkt. Voor hen telt dat de soortbepaling klopt, en dat is ook de reden dat we daar bij onze leveranciers consequent op aandringen.

De derde is het kweken op zich. Banisteriopsis caapi is voor liefhebbers van tropische klimplanten een dankbaar project. In een verwarmde ruimte met een klimsteun en de juiste luchtvochtigheid kan ze jarenlang doorgroeien. In Nederland zijn meerdere particuliere verzamelingen waar volwassen exemplaren onder glas staan.

En dan is er voor Mimosa nog het natuurlijk verven. De bast levert een diep paarse tot roodachtige kleurstof die al eeuwen een plek heeft in de Braziliaanse textielkunst. Voor textielkunstenaars en mensen die zich met natuurlijk verven bezighouden, is dat een volwaardige toepassing op zich.